ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา “โพรไบโอติก (Probiotic)” กลายเป็นคำยอดฮิตในวงการสุขภาพ ตั้งแต่โยเกิร์ต ไปจนถึงสูตรเฉพาะสำหรับลำไส้ ภูมิคุ้มกัน การนอน และสุขภาพจิต ฯลฯ
คำถามคือ
โพรไบโอติกสำคัญจริงหรือไม่?
หรือเรากำลังเข้าใจบทบาทของมัน “คลาดเคลื่อน” ไปจากความเป็นจริง?
โพรไบโอติกคืออะไร
องค์การอนามัยโลก (WHO) ให้นิยามโพรไบโอติกว่า
“จุลินทรีย์มีชีวิตที่เมื่อได้รับในปริมาณที่เหมาะสม จะให้ประโยชน์ต่อสุขภาพของผู้รับ”
(FAO/WHO, 2002) [1]
จุลินทรีย์เหล่านี้ เช่น Lactobacillus, Bifidobacterium, etc.
มีบทบาทเกี่ยวข้องกับ
- การดูดซึมอาหาร
- การสร้างกรดไขมันสายสั้น (Short-chain fatty acids; SCFAs) [2]
- การช่วยปรับสมดุลภูมิคุ้มกันและลดการอักเสบ [5] และมีความเกี่ยวข้องกับสุขภาพในหลายระบบ
- การสื่อสารกับระบบประสาทผ่าน gut–brain axis ส่งผลต่อความคิด อารมณ์ และความรู้สึก [5]
จนหลายคนเชื่อว่า โพรไบโอติก คือหนึ่งใน “ยาวิเศษ” ที่ช่วยสุขภาพได้แบบครอบจักรวาล (ซึ่งมีแนวโน้มเช่นนี้ในอนาคตต่อไป)
แต่ประเด็นสำคัญคือ… การ “มี” โพรไบโอติกในลำไส้ อาจไม่ใช่เรื่องของการกินเสริมเข้าไปเพียงอย่างเดียว
ความจริงที่มักถูกมองข้าม
โพรไบโอติก อาจเป็น “ผลลัพธ์” แต่ไม่ใช่ “จุดเริ่มต้น” ของสุขภาพ
งานวิจัยจำนวนมากชี้ตรงกันว่า องค์ประกอบของจุลินทรีย์ในลำไส้ (Gut microbiota) ถูกกำหนดโดย ปัจจัยพื้นฐานของชีวิตประจำวัน มากกว่าการกินโพรไบโอติกโดยตรง [3][4]
1. ชนิดอาหารที่เรากินเป็นประจำ (Dietary Pattern)
อาหารที่มีใยอาหาร (dietary fiber), polyphenols และ resistant starch จะทำหน้าที่เป็น “อาหารของจุลินทรีย์” หรือ พรีไบโอติก (Prebiotic)
- กินพืชหลากหลาย → microbiome หลากหลาย
- กินอาหารแปรรูปสูง → microbiome ลดความหลากหลาย และอาจเปลี่ยนไปในทางที่ไม่เหมาะสมต่อสุขภาพ
หลายงานวิจัยพบว่า อาหารมีอิทธิพลต่อโครงสร้างของ microbiome มากกว่าอาหารเสริมหลายเท่า [2][4] เราสามารถดูแลในส่วนนี้ได้โดยการกินอาหารที่หลากหลายและถูกปรุง ให้สามารถย่อยได้อย่างเหมาะสม
2. ความสามารถในการย่อยและดูดซึมของแต่ละคน
ไม่ใช่ทุกคนที่ “สร้าง” หรือ “รับ” โพรไบโอติกได้เท่ากัน
ปัจจัยที่มีผล เช่น
- กรดในกระเพาะอาหาร
- เอนไซม์ย่อยอาหาร
- การเคลื่อนไหวของลำไส้
- สุขภาวะลำไส้ที่สะสมมาในระยะยาว
เพราะพรีไบโอติกที่สนับสนุนการมีอยู่ของโปรไบโอติก นั้น คือ ผลลัพธ์ของชนิดและปริมาณของอาหารที่เรากินร่วมกับความสามารถในการย่อย
ตัวเราสามารถสนับสนุนในส่วนนี้ได้ด้วยการ กินอาหารให้เป็นจังหวะตามเวลา เคี้ยวอย่างละเอียด ขยับตัวหลังจากการกินอาหารอย่างสม่ำเสมอ หรือเสริมด้วยเอนไซม์ในการช่วยย่อย
3. สภาพแวดล้อมของลำไส้ (Gut ecosystem)
ลำไส้ไม่ใช่ “พื้นที่ว่าง”
แต่เป็นระบบนิเวศที่มีการแข่งขันสูง
หาก
- ความเป็นกรด–ด่างไม่เหมาะสม
- มีการอักเสบเรื้อรัง (เช่น จากน้ำตาลหรือแอลกอฮอล์)
- ขาดพรีไบโอติก ฯลฯ
งานวิจัยแสดงให้เห็นว่า ในบางคน โพรไบโอติกที่กินเข้าไปไม่สามารถตั้งรกรากในลำไส้ของเราได้เลย และถูกขับออกภายในไม่กี่วัน หากสภาพแวดล้อมไม่เหมาะสมกับการมีอยู่ของมัน[3][5] เสมือนเรา แต่งหน้า ให้ดูดีในทุกๆวัน (ซึ่งไม่ใช่เรื่องที่ผิด) แต่วันใดที่เราไม่แต่งแล้ว มันก็จะสะท้อนถึงความจริงที่เราปิดบังไว้
แล้วโพรไบโอติก “สำคัญ” ไหม?
คำตอบคือ
✅ สำคัญจริงในหลายบริบท
❌ แต่ไม่ใช่คำตอบหลักของทุกคน
โพรไบโอติกมีประโยชน์ชัดเจนในกรณี เช่น
- หลังการใช้ยาปฏิชีวนะ [5]
- ภาวะท้องเสียจากการติดเชื้อบางชนิด [5]
- ผู้ที่มีภาวะลำไส้แปรปรวนบางชนิด (IBS) [5]
- ผู้ที่มีการเจ็บป่วยเรื้อรัง
- ทารกคลอดก่อนกำหนด
แต่สำหรับคนทั่วไป การสร้าง จุลินทรีย์ที่ดีอย่างยั่งยืน เริ่มจาก “การเลือกอาหารที่กิน และความสามารถในการย่อย” อาจไม่ใช่เพียงการกินเสริมจากภายนอกแต่เพียงอย่างเดียว
เปรียบเทียบให้เข้าใจง่าย
ถ้าลำไส้คือ “สวน”
โพรไบโอติก = เมล็ดพันธุ์
อาหาร = ดิน น้ำ ปุ๋ย
การย่อย = สภาพอากาศ
หว่านเมล็ดโดยไม่ดูแลดิน หรือเข้าใจสภาพอากาศ สวนนี้ก็ไม่อาจงอกงามได้อย่างแท้จริง
สรุป
โพรไบโอติกคือ “ของดี” แต่ไม่ใช่ จุดเริ่มต้นของสุขภาพลำไส้
สุขภาพลำไส้ที่แท้จริง เริ่มจาก อาหาร → การย่อย → สภาพแวดล้อมภายใน → แล้วโพรไบโอติกที่ดีจึงเจริญงอกงามตามมา
โพรไบโอติกที่ดี อาจไม่ได้มาจากการ “กินเพิ่ม”แต่มาจากการ “ใช้ชีวิตให้เหมาะสม”
*หมายเหตุ บทความนี้เป็นเพียงจากความคิดเห็นของแพทย์คนหนึ่งเท่านั้น ไม่ใช่เอกสารทางการ ทางการแพทย์
สามารถติดตามบทความทางสุขภาพ เบื้องหลังการทำงานของร่างกาย หรือ ความเป็นมนุษย์ในแง่มุมที่หลากหลาย เพื่อชีวิตทรงพลัง ได้ที่
Blog – บริษัท ดอกเตอร์ทรงพลัง จำกัด
Facebook Page: https://www.facebook.com/dr.songpalang
สุดท้ายนี้ ทีมงานดอกเตอร์ทรงพลังขอเป็นกำลังใจให้ทุกท่านทรงพลังอย่างยั่งยืน
References
(1)FAO/WHO. (2002). Guidelines for the evaluation of probiotics in food. World Health Organization.
(2)Sonnenburg, E. D., & Sonnenburg, J. L. (2014). Starving our microbial self: the deleterious consequences of a diet deficient in microbiota-accessible carbohydrates. Cell Metabolism, 20(5), 779–786.
(3)Zmora, N., et al. (2018). Personalized gut mucosal colonization resistance to empiric probiotics. Cell, 174(6), 1388–1405.
(4)David, L. A., et al. (2014). Diet rapidly and reproducibly alters the human gut microbiome. Nature, 505(7484), 559–563.
(5)Hill, C., et al. (2014). Expert consensus document: The International Scientific Association for Probiotics and Prebiotics consensus statement on the scope and appropriate use of probiotics. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 11, 506–514.
